على ربانى گلپايگانى
371
ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى )
اكنون اين سخن مطرح مىشود كه ، اين امكان اگر معناى مقابل وجوب و امتناع باشد ، امرى عقلى و اعتبارى ذهنى است و نياز به حامل و موضوع ( ماده ) ندارد ، زيرا وصف ماهيت من حيث هى است ، به همين جهت گفتهاند : مقصود از اين امكان ، امكان ذاتى و ماهوى نيست ، بلكه مقصود از اين امكان همان « استعداد » است كه در مقايسه با مستعد له ، به امكان استعدادى ناميده مىشود . « قد يوصف الامكان باستعدادى * و هو بعرفهم سوى استعداد » ب - تفاوتهاى امكان ذاتى و امكان استعدادى حكيم طباطبائى ( قده ) فرق اصلى ميان اين دو امكان را در يك چيز خلاصه نمودهاند و آن اينكه : امكان ذاتى وصف ماهيت من حيث هى است ، ولى امكان استعدادى وصف ماهيت موجود در خارج . و به همين جهت امكان ذاتى امرى اعتبارى و ذهنى است ، ولى امكان استعدادى امرى خارجى و واقعيتدار است ، آنگاه سه مطلب ديگر را بر اين مطلب مترتب كردهاند كه عبارتند از : 1 - امكان استعدادى شدت و ضعف مىپذيرد . و به عبارت ديگر : تشكيك در آن راه دارد ، ولى امكان ذاتى تشكيكپذير نيست . 2 - پس از آنكه ممكن مستعد له تحقق يافت ، امكان استعدادى زائل مىگردد ، ولى امكان ذاتى پس از تحقق يافتن ماهيت هم با آن همراه است و هيچگاه از موضوع خود ( ماهيت ) زائل نمىگردد . 3 - جهت و سمت امكان استعدادى معلوم و معين است ، زيرا امكان استعدادى ، استعداد خاص نسبت به شىء خاص مىباشد ، ولى امكان ذاتى نسبت به وجود و عدم يكسان است ، و سمت و جهت آن از نظر وجود و عدم معلوم نيست ، يعنى اين امكان به خودى خود نسبت به وجود و عدم يكسان و نامعين است . ولى از كلام صدر المتألهين ( ره ) چنين استفاده مىشود كه فرق اصلى ميان اين دو امكان اين است كه امكان ذاتى مخفىتر و پنهانتر از امكان استعدادى